Μπέρτολτ Μπρεχτ: Θα υπάρχει τραγούδι στους σκοτεινούς καιρούς;
Συντρόφισσες και σύντροφοι, φίλες και φίλοι,
Ποιος αποφασίζει τους πολέμους; Ποιος χαράζει τα σύνορα πάνω στους χάρτες και ποιος καλείται να χύσει το αίμα του στα πεδία των μαχών; Ποιοι μετρούν τα κέρδη και ποιοι θρηνούν τους νεκρούς; Και, τελικά, ποιος διαμορφώνει την κοινωνία μέσα στην οποία ζούμε και πόσο μπορούν οι ίδιοι οι άνθρωποι να αλλάξουν την πορεία της; Ερωτήματα που διατρέχουν τη σκέψη και το έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ. Ενός δημιουργού που δεν αντιμετώπισε την κοινωνική και ιστορική πραγματικότητα ως κάτι φυσικό και αναπόφευκτο, αλλά ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων συνθηκών και σχέσεων, που ακριβώς γι’ αυτό μπορούν να αμφισβητηθούν και να αλλάξουν.
Σήμερα, λοιπόν, δεν θα μιλήσουμε μόνο για έναν σπουδαίο συγγραφέα και θεατρικό δημιουργό. Θα μιλήσουμε για έναν άνθρωπο που έζησε μέσα στις μεγάλες τομές του 20ού αιώνα, γνώρισε τον πόλεμο, το φασισμό και την εξορία και επέλεξε να κάνει την τέχνη του όπλο αφύπνισης και δράσης.
Σας καλωσορίζουμε στη εκδήλωση της Τομεακής Οργάνωσης Δυτικής Θεσσαλονίκης του ΚΚΕ, που πραγματοποιείται με αφορμή τη συμπλήρωση των 70 χρόνων από τον θάνατο του μεγάλου κομμουνιστή δημιουργού, Μπέρτολτ Μπρεχτ.
1. Τα πρώτα χρόνια και η εμπειρία του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Ο Μπρεχτ γεννήθηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1898 στο Άουγκσμπουργκ της Γερμανίας. Μεγάλωσε σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών και πολιτικών αντιθέσεων, σε μια Ευρώπη όπου οι ανταγωνισμοί, οι οικονομικές αντιπαραθέσεις οδηγούσαν σταδιακά σε μια μεγάλη πολεμική σύγκρουση. Όταν ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, το 1914, ο Μπρεχτ ήταν μόλις δεκαέξι ετών. Ήταν ένας νέος άνθρωπος που έβλεπε γύρω του την πολεμική έξαρση, την πατριωτική προπαγάνδα και την προσπάθεια να παρουσιαστεί ο πόλεμος ως καθήκον και τιμή.
Όμως η δική του στάση απέναντι στον πόλεμο ήταν από νωρίς κριτική.
Το 1918 (προς τη λήξη του πολέμου) επιστρατεύτηκε και υπηρέτησε ως νοσοκόμος σε στρατιωτικό νοσοκομείο. Εκεί ήρθε σε άμεση επαφή με τραυματισμένους στρατιώτες, ακρωτηριασμένους ανθρώπους, θάνατο και ανθρώπινο πόνο. Αυτή η εμπειρία είχε καθοριστική σημασία για τη διαμόρφωση της σκέψης του. Ο πόλεμος έγινε μια σκληρή πραγματικότητα, πίσω από τις μεγάλες λέξεις της πατρίδας, της τιμής και της δόξας.
Εκείνη τη χρονιά έγραψε το ποίημα «Ο θρύλος του νεκρού στρατιώτη», στο οποίο σατιρίζει με σκληρό τρόπο την πολεμική εξουσία και την πατριωτική προπαγάνδα. Ένας στρατιώτης έχει σκοτωθεί, αλλά η πατρίδα δεν τον αφήνει ούτε νεκρό να ξεκουραστεί. Τον ξεθάβουν και τον περιφέρουν ξανά στον πόλεμο, σαν να μην έχει δικαίωμα ούτε στον θάνατο.
Την ίδια περίοδο, στο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Γερμανία συγκλονίζεται από την Επανάσταση του Νοέμβρη του 1918. Εργάτες και στρατιώτες εξεγείρονται, συγκροτούν συμβούλια, αμφισβητούν την αστική εξουσία και διεκδικούν να πάρουν οι ίδιοι στα χέρια τους την τύχη τους. Είναι μια περίοδος έντονης ταξικής σύγκρουσης, κατά την οποία το εργατικό κίνημα έρχεται στο προσκήνιο της ιστορίας. Μέσα σε αυτό το επαναστατικό κλίμα κινείται και ο Μπρεχτ, ο οποίος συνδέεται με τις πολιτικές διεργασίες της εποχής και συμμετέχει στα γεγονότα στο Άουγκσμπουργκ. Η εμπειρία αυτή αναδεικνύει μια μεγάλη αλήθεια: οι άνθρωποι που στέλνονται στα χαρακώματα να πολεμήσουν και να σκοτωθούν για συμφέροντα ξένα προς τα δικά τους μπορούν να αμφισβητήσουν την εξουσία που τους οδηγεί στον θάνατο, να αντιπαρατεθούν σε εκείνους που αποφασίζουν για τη ζωή τους.
2. Από τον νεαρό συγγραφέα στον πολιτικό καλλιτέχνη
Αυτή η δυνατότητα του ανθρώπου να αμφισβητεί την πραγματικότητα που τον περιβάλλει θα απασχολήσει βαθιά το ύστερο έργο του Μπρεχτ. Στα πρώτα του έργα, αποτυπώνει σχεδόν σεισμογραφικά τις κοινωνικές αντιθέσεις και τις αναταράξεις της εποχής του. Η πάλη των τάξεων, τα συμφέροντα, οι κοινωνικές και ταξικές διαφορές που κρύβονται πίσω από τις συμπεριφορές των ανθρώπων γίνονται εξηγήσιμες αφού μελετήσει μαρξισμό. Στα «Ταμπούρλα μέσα στη νύχτα» (1922), με φόντο τη μεταπολεμική Γερμανία και την Επανάσταση του Νοέμβρη του 1918, αναδεικνύει την οικονομική εξαθλίωση και την κοινωνική αποσύνθεση της χώρας του. Στο έργο «Ο άνθρωπος είναι άνθρωπος» (1924), στρέφει το ενδιαφέρον του στη δύναμη των κοινωνικών και στρατιωτικών μηχανισμών να μεταμορφώνουν τον άνθρωπο. Η καπιταλιστική πραγματικότητα αποσυναρμολογεί όπως ένα μηχάνημα έναν εργάτη στη σκηνή και τον μετατρέπει σε μια πολεμική μηχανή. Πίσω από την καταναγκαστική μεταμόρφωση του αρχικά φιλήσυχου φορτοεκφορτωτή μοιάζει σαν στέκεται σαν κύριος φταίχτης το σύστημα.
Με τον ίδιο τρόπο που οι εξωτερικές συνθήκες αλλάζουν τον Γκέι, επιδρούν και διαφθείρουν τον μικροαστό ληστή Μακίθ, τον αλληγορικό αυτό χαρακτήρα στην «Όπερα της πεντάρας» (1928). Ο Μπρεχτ αντιστρέφει τη διάκριση ανάμεσα στη νομιμότητα και την παρανομία, παρουσιάζοντας τον κόσμο του οργανωμένου εγκλήματος ως έναν καθρέφτη της ίδιας της αστικής οικονομικής πραγματικότητας. Ωστόσο, στον πρώιμο αυτό Μπρεχτ, παρά την οξυδερκή αντίληψη των κοινωνικών αντιφάσεων, δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί πλήρως η διαλεκτική κατανόηση της σχέσης ανθρώπου και κοινωνίας. Ο άνθρωπος εμφανίζεται - σωστά - ως προϊόν των κοινωνικών συνθηκών και των μηχανισμών που τον διαμορφώνουν. Λείπει όμως η διαλεκτική αλληλεπίδραση της επιρροής του ατόμου στην αντικειμενική πραγματικότητα.
Κατά τη δεκαετία του 1920 και ιδιαίτερα προς τα τέλη της, ο Μπρεχτ άρχισε να μελετά πιο συστηματικά τον Μαρξισμό, γεγονός που επηρέασε σημαντικά την πολιτική του σκέψη και τη θεατρική του δημιουργία. Έτσι, άρχισε να εξετάζει τα κοινωνικά φαινόμενα όχι μόνο μέσα από τις ατομικές συμπεριφορές, αλλά και σε σχέση με τις ευρύτερες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που τα διαμορφώνουν.
Η αλλαγή αυτή στον τρόπο που αντιλαμβάνεται την κοινωνική πραγματικότητα αποτυπώνεται και στην ποίησή του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ποίημα που αφιερώνει στη Ρόζα Λούξεμπουργκ, τη μεγάλη επαναστάτρια και θεωρητικό του μαρξισμού, που δολοφονήθηκε στις 15 Ιανουαρίου 1919, μαζί με τον Καρλ Λίμπκνεχτ. Δέκα χρόνια αργότερα, τον Ιανουάριο του 1929, ο Μπρεχτ γράφει στη μνήμη της το ποίημα «Grabschrift 1919» («Επιτάφιος 1919»), που έγινε γνωστό και ως «Η Κόκκινη Ρόζα». Με πέντε λιτούς στίχους, αποτυπώνει τη δολοφονία της και αναδεικνύει την ταξική της διάσταση.
Η Κόκκινη Ρόζα
Η κόκκινη Ρόζα χάθηκε κι αυτή
Κανείς δεν ξέρει
Πού το κορμί της παραχώσαν
Έλεγε την αλήθεια στους φτωχούς
Γι’ αυτό κι οι πλούσιοι την σκοτώσαν.
Αυτή η ταξική διάσταση γίνεται όλο και πιο έντονη στο έργο του, η οποία συνδέεται και με τη γενικότερη αλλαγή που παρατηρείται στον τρόπο με τον οποίο ο Μπρεχτ προσεγγίζει το θέατρο. Η σκηνή παύει να αποτελεί έναν χώρο αναπαράστασης ανθρώπινων συναισθημάτων και ατομικών συγκρούσεων και μετατρέπεται σε πεδίο διερεύνησης των κοινωνικών μηχανισμών, των οικονομικών συμφερόντων και των σχέσεων εξουσίας. Η μαρξιστική σκέψη του προσφέρει τη δυνατότητα να δείξει πώς μπορεί να επιδράσει ο άνθρωπος στην πραγματικότητα και τι μπορεί να καταφέρει κοινωνικά. Σκοπός του δεν είναι απλώς να συγκινήσει τον θεατή ή να τον οδηγήσει στην ταύτιση με τους ήρωες, αλλά να τον ενθαρρύνει να παρατηρήσει, να αμφισβητήσει και να αναζητήσει τις αιτίες των κοινωνικών φαινομένων, αναγνωρίζοντας ότι η ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο κριτικής και αλλαγής.
Η νέα αυτή οπτική επηρέασε και τον τρόπο με τον οποίο προσέγγιζε τον πόλεμο στα έργα του.
3. Η άνοδος του ναζισμού και η εξορία
Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, η Γερμανία βρισκόταν σε βαθιά οικονομική και πολιτική κρίση, με την ανεργία, τη φτώχεια και την κοινωνική εξαθλίωση να αυξάνονται. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ο ναζισμός αναδείχθηκε στη δύναμη που, μπορούσε να εξυπηρετήσει με τον καλύτερο τρόπο τα συμφέροντα της αστικής τάξης μέσα σε αυτή την κρίση. Ο Μπρεχτ στρέφει το έργο του στην αντιφασιστική πάλη. Μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία και την πυρπόληση του Ράιχσταγκ, τον Φεβρουάριο του 1933, εγκαταλείπει τη Γερμανία και ξεκινά μια μακρά περίοδος εξορίας. Τα βιβλία του καίγονται από τους ναζί και, το 1935, το ναζιστικό καθεστώς του αφαιρεί τη γερμανική υπηκοότητα.
Πέρασε από τη Δανία, τη Σουηδία, τη Φινλανδία και άλλες χώρες, πριν καταλήξει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η αντιφασιστική του δράση συνεχίστηκε μέσα από ποιήματα, θεατρικά έργα και συνεργασίες με άλλους εξόριστους καλλιτέχνες. Συνέβαλε επίσης στο περιοδικό das Wort, που εκδιδόταν στη Μόσχα και αποτελούσε βήμα για Γερμανούς της εξορίας. Αυτή την περίοδο ξεχωρίζει το έργο «Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ», στο οποίο παρουσιάζει μικρές καθημερινές ιστορίες από τη ναζιστική Γερμανία. Δείχνει πώς ο φόβος, η σιωπή και η υποταγή μπαίνουν στα σπίτια, στους χώρους εργασίας, στις οικογένειες και στις ανθρώπινες σχέσεις. Μέσα από αυτές τις καθημερινές ιστορίες, ο Μπρεχτ εγείρει τον προβληματισμό για τη στάση όσων υποτάσσονται στον φόβο και σιωπούν, όσων συμβιβάζονται και προσαρμόζονται στη βαρβαρότητα για να εξασφαλίσουν την προσωπική τους επιβίωση. Αναδεικνύει πώς η ανοχή και η παθητικότητα μπορούν να γίνουν έδαφος για την εδραίωση του τρόμου και της αθλιότητας. Και ακριβώς αυτή τη στάση προσπαθεί να αμφισβητήσει.
Με πολύ πιο ολοκληρωμένη οπτική και κριτική ματιά επανέρχεται σε αυτό τον προβληματισμό στο έργο «Τα ντουφέκια της κυρα-Καράρ», που γράφτηκε με αφορμή τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Μέσα από την ιστορία μιας γυναίκας που αρχικά προσπαθεί να κρατήσει τα παιδιά της μακριά από τον πόλεμο, αναδεικνύεται πολύ πιο καθαρά το ερώτημα αν είναι τελικά δυνατό να αποφύγει κανείς τη ρήξη. Η Τερέζα Καράρ πιστεύει ότι αν κρύψει τα όπλα, θα προστατεύσει την οικογένεια της. Ο θάνατος του γιου της όμως (που σκοτώθηκε από τον εχθρό όσο ψάρευε στη θάλασσα) την αναγκάζει να αναμετρηθεί με την πραγματικότητα και να πάρει θέση. Ο Μπρεχτ δεν παρουσιάζει την αντίσταση ως εύκολη επιλογή. Δείχνει όμως ότι η ουδετερότητα δεν είναι ουδέτερη. Όσο υπάρχει εκμετάλλευση, καταπίεση, βία, η αδράνεια αφήνει ελεύθερο το πεδίο σε όσους τις ασκούν.
4. «Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της»: Ο πόλεμος ως επιχείρηση
Το φθινόπωρο του 1939, τη χρονιά που ξεσπά ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Μπέρτολτ Μπρεχτ, εξόριστος στη Σουηδία, γράφει ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του, τη «Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της». Το γεγονός ότι τοποθετεί τη δράση στον Τριακονταετή Πόλεμο, τον 17ο αιώνα, δεν αποτελεί μια προσπάθεια απομάκρυνσης από τη σύγχρονη πραγματικότητα, αλλά ένα τρόπο να δει ο θεατής το παρόν μέσα από τον ιστορικό καθρέφτη. Κεντρικό πρόσωπο είναι η Μάνα Κουράγιο, μια γυναίκα που ακολουθεί τα στρατεύματα με το κάρο της, προσπαθώντας να επιβιώσει πουλώντας εμπορεύματα στους στρατιώτες. Μαζί της έχει τα τρία παιδιά της, τα οποία προσπαθεί να προστατεύσει από τους κινδύνους του πολέμου. Ωστόσο, η επιβίωσή της εξαρτάται άμεσα από την ίδια την πολεμική δραστηριότητα. Από τη μια πλευρά γνωρίζει ότι ο πόλεμος προκαλεί θάνατο, πείνα και δυστυχία. Από την άλλη, αντιλαμβάνεται ότι όσο συνεχίζεται υπάρχουν ευκαιρίες για εμπόριο και κέρδος.
Σταδιακά, η Μάνα Κουράγιο χάνει τα παιδιά της. Κάθε απώλεια φωτίζει μια διαφορετική όψη της πολεμικής καταστροφής. Η τραγικότητα του έργου κορυφώνεται όταν, έχοντας χάσει και τα τρία παιδιά της, συνεχίζει να σέρνει μόνη το κάρο της, ακολουθώντας τον στρατό. Η ζωή συνεχίζεται, αλλά αυτή η συνέχεια απέχει πολύ από τη λύτρωση. Η γυναίκα που χάνει τα παιδιά της εξαιτίας του πολέμου εξακολουθεί να κινείται μέσα στην οικονομία που τον συντηρεί. Το έργο δεν μας ζητά να τη λυπηθούμε, ούτε να την καταδικάσουμε. Ο Μπρέχτ δεν χαρίζει στον θεατή την ανακούφιση μια εύκολης συγκίνησης. Του αφήνει την ευθύνη της κρίσης. Και ταυτόχρονα τον καλεί να αποφασίσει ποιος εκμεταλλεύεται τον άλλο. Η Κουράγιο την επιχείρηση που λέγεται πόλεμος ή το αντίστροφο;
5. Το θέατρο ως εργαλείο γνώσης και αφύπνισης
Για να υπηρετήσει αυτή τη λειτουργία της κρίσης του θεατή ακόμα καλύτερα, ο Μπρέχτ ανανέωσε τα επόμενα χρόνια ριζικά τη θεατρική γλώσσα. Αντί για ένα θέατρο που θα οδηγούσε τον θεατή στην ταύτιση με τους ήρωες, πρότεινε το λεγόμενο επικό θέατρο, που αργότερα περιέγραψε και ως διαλεκτικό. Στόχος του δεν ήταν να εξαφανίσει το συναίσθημα. Ήταν να μην αφήσει το συναίσθημα να γίνει υποκατάστατο της σκέψης. Ο θεατής εδώ καλείται να σκέφτεται, να συγκρίνει, να αμφισβητεί και να αναζητά τις αιτίες των γεγονότων. Στο παραδοσιακό δραματικό θέατρο, ο θεατής συχνά παρασύρεται από την πλοκή, ταυτίζεται με τους ήρωες και παρακολουθεί την εξέλιξη σαν να ήταν κάτι αναπόφευκτο. Ο Μπρεχτ θέλει να δημιουργήσει μια διαφορετική σχέση. Θέλει ο θεατής να κρατά μια κριτική απόσταση, να βλέπει τις πράξεις των προσώπων μέσα στις κοινωνικές συνθήκες που τις διαμορφώνουν και να αναρωτιέται αν τα πράγματα θα μπορούσαν να είχαν γίνει αλλιώς. Γι’ αυτό χρησιμοποιεί τραγούδια, αφηγητές, επιγραφές, προβολές, διακοπές της δράσης και σκηνικές επιλογές που θυμίζουν διαρκώς ότι αυτό που βλέπουμε είναι θέατρο — μια κατασκευή που μπορούμε να εξετάσουμε. Η αποστασιοποίηση, το περίφημο Verfremdungseffekt, δεν σημαίνει ψυχρότητα ή αδιαφορία. Σημαίνει να δούμε το οικείο σαν να ήταν ξένο, ώστε να ανακαλύψουμε όσα η συνήθεια μας έχει κάνει να μην προσέχουμε.
Αν, για παράδειγμα, βλέπουμε έναν άνθρωπο να πεινά, δεν αρκεί να συγκινηθούμε για την πείνα του. Χρειάζεται να ρωτήσουμε γιατί υπάρχει πείνα σε μια κοινωνία που παράγει τρόφιμα.
Αν βλέπουμε έναν άστεγο να περιφέρεται στο δρόμο, δεν αρκεί να τον συμπονήσουμε, αλλά να αναρωτηθούμε πώς υπάρχει έλλειψη στέγης σε μια κοινωνία με αφθονία κατοικιών.
Και αυτό είναι μια βαθιά πολιτική λειτουργία.
Ο Μπρεχτ αντιπαραθέτει στην παθητικότητα την περιέργεια, τη γνώση και την αμφισβήτηση. Για τον Μπρεχτ, το θέατρο μπορούσε να γίνει ένας χώρος όπου οι άνθρωποι θα μάθαιναν να βλέπουν τον κόσμο διαφορετικά. Και όταν αλλάζει ο τρόπος που βλέπουμε τον κόσμο, μπορεί να αλλάξει και ο τρόπος που δρούμε μέσα σε αυτόν.
6. Τα τελευταία χρόνια, η επιστροφή και η πολιτική στάση του
Το 1941 ο Μπρεχτ εγκαταστάθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκεί συνέχισε να γράφει και να συνεργάζεται με καλλιτέχνες, ενώ παρακολουθούσε τις εξελίξεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το 1947 κλήθηκε να καταθέσει ενώπιον της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Ενεργειών του Κογκρέσου των ΗΠΑ, η οποία διερευνούσε την κομμουνιστική διείσδυση στην αμερικανική κοινωνία. Κατά την ανάκρισή του, ο Μπρεχτ ρωτήθηκε για τις πολιτικές του πεποιθήσεις, τις σχέσεις του με κομμουνιστές και το επαναστατικό περιεχόμενο των έργων του. Επιχείρησε να διαβάσει μια γραπτή δήλωση υπέρ της ελευθερίας της τέχνης και της διακίνησης των ιδεών, αλλά η Επιτροπή δεν του έδωσε τον λόγο. Την επομένη της κατάθεσής του αναχώρησε από τις ΗΠΑ.
Επέστρεψε στην Ευρώπη το 1948 και το 1949 εγκαταστάθηκε στο Ανατολικό Βερολίνο, στη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας. Μαζί με τη σύζυγό του, την ηθοποιό Ελένε Βάιγκελ, ίδρυσε το Berliner Ensemble, έναν θεατρικό οργανισμό που συνέβαλε καθοριστικά στη διάδοση και εξέλιξη του επικού θεάτρου. Ο Μπρεχτ συνέχισε να εργάζεται, να σκηνοθετεί και να παρεμβαίνει στην κοινωνική και πολιτική ζωή. Πέθανε στις 14 Αυγούστου 1956 στο Ανατολικό Βερολίνο.
Άφησε πίσω του ένα τεράστιο έργο: θεατρικά έργα, ποιήματα, δοκίμια, θεωρητικά κείμενα και μια διαφορετική αντίληψη για τον ρόλο της τέχνης και του καλλιτέχνη στην κοινωνία.
7. Τι μπορεί να μας διδάξει σήμερα ο Μπρεχτ;
Γιατί, όμως, να μιλάμε σήμερα για τον Μπρεχτ; Τι μπορεί να μας προσφέρει ένας συγγραφέας που έζησε πριν από σχεδόν έναν αιώνα;
Ο ίδιος αναρωτήθηκε κάποτε: Θα υπάρχει τραγούδι και στους σκοτεινούς καιρούς; Και απαντούσε πως Ναι, θα υπάρχει τραγούδι… Για τους σκοτεινούς καιρούς.
Και πράγματι, ο Μπρεχτ έζησε δύο παγκόσμιους πολέμους, γνώρισε την άνοδο του φασισμού, την εξορία και την πολιτική καταδίωξη. Μετέτρεψε αυτές τις εμπειρίες σε ένα έργο που δεν επιδίωκε απλώς να αναπαραστήσει την πραγματικότητα, αλλά να βοηθήσει τον άνθρωπο να κατανοήσει τους μηχανισμούς που τη διαμορφώνουν.
Η σημασία του, επομένως, δεν περιορίζεται στη θεατρική του προσφορά, όσο μεγάλη κι αν είναι αυτή. Βρίσκεται στην επιμονή του ότι ο κόσμος δεν είναι αμετάβλητος. Αυτό που σήμερα μοιάζει φυσικό, αύριο μπορεί να αλλάξει. Αυτό που παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο μπορεί να αμφισβητηθεί. Και αυτό που φαίνεται αδύνατο μπορεί να γίνει δυνατό όταν οι άνθρωποι συνειδητοποιήσουν τη δύναμή τους και δράσουν συλλογικά.
Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη παρακαταθήκη του Μπρεχτ: να μην αποδεχόμαστε την πραγματικότητα ως τη μοναδική δυνατή εκδοχή της.
Γιατί τίποτα δεν πρέπει να μας φαίνεται τόσο φυσικό στους σκοτεινούς καιρούς, ώστε να πιστέψουμε πως δεν μπορεί να αλλάξει.
Σας ευχαριστώ.


Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.